شبيه به شاخ‌هاى زيتون و مملو از لبنى سفيد حاد باشد و برگ آن شبيه به برگ زيتون و از آن طولانىتر و نازك‌تر و به اطراف شاخ‌هاى آن پنج شاخه باريك شبيه به شاخ‌هاى اذخر و به اطراف آنها قبه‌ها و سرها كه ثمر آنست و مايل به تقعير شبيه به صنفى از اذخر و بيخ آن غليظ خشن و منبت آن اماكن خشنه و كوهستان و آشاميدن لبن آن مقدار دو دانگ مسهل بلغم و امّا نوع ماده آن كه آن را جوزى نامند شبيه به نبات اذان الفار و از آن بزرگتر و قوىتر و سفيدتر و برگ آن شبيه به برگ مورد و از آن بزرگتر و بدبو و اطراف آن تند و خاردار و شاخ‌هاى آن به قدر يك شبر از بيخ آن روييده و ثمر آن در بعضى سالها بيشتر و بعضى كمتر و در بزرگى به قدر جوز كوچكى و اندك گزنده زبان مانند پوست گردكان و بيخ آن نيز شبيه به بيخ آن و منبت اين نيز زمينهاى صلب و كوهستانها و لبن و بيخ و برگ و ثمر آن در قوّت مانند صنف اول و از آن قوىتر و بحرى آن كه خشخاش نامند شاخ‌هاى آن به قدر چند شبر و مايل به سرخى و پنج و يا شش عدد و برگ‌هاى آن كوچك نازك اندك طولانى شبيه به برگ كتان و ثمر آن شبيه به كرسنه و سرهاى آن مضاعف و مدور و گل‌هاى آن سفيد و بر اطراف قضبان سرها متصل به هم و مستدير و در آن ثمرى و شاخ‌هاى آن از يك بيخ روييده و تمام نبات آن مملو از شير و مستعمل اين صنف است و در قوّت مانند دو صنف اول و گفته‌اند يتوعى ديگر مىباشد كه آن را مشمس نامند يعنى داير با شمس و ثمر و ورق آن شبيه به بقلة الحمقا و از آن باريك‌تر و شديد الاستداره و شاخ‌هاى آن چهار و يا پنج از يك بيخ روييده به قدر يك شبر و باريك سرخ رنگ مملو از لبن سفيدى و چتر آن شبيه به چتر شبت و تخم آن شبيه به زيره و تمامى آن با حركت شمس دور مىنمايند و منبت آن بيشتر خرابه‌ها و بيرون اطراف شهر و تخم و لبن آن را جمع مىنمايند مانند به زور و البان نباتات ديگر و قوّت آن مانند قوّت اصناف ديگر و از آن ضعيفتر و بعضى اين را مانند سقمونيا دانسته‌اند در قوّت و منبت آن را مزارع گفته‌اند و نيز گفته‌اند يتوعى ديگر مىباشد كه آن را سروى نامند ساق آن از يك شبر تا يك ذرع و سرخ رنگ و برگ آن از ساق آن مىرويد شبيه به برگ ارز تازه روييده و اين نيز مملو از لبن است و در قوّت مانند اصناف مذكوره و نيز گفته‌اند يتوعى ديگر مىباشد كه در سنگستانها و ميان احجار مىرويد و با شاخ‌هاى محيط بر آن از هر دو جانب و كثير الورق شبيه به برگ مورد و باريك و سرخ رنگ و ثمر آن مانند ثمر عسف و اين نيز با يتوعيت بسيار و در عمل مانند آنها است و نيز نوعى عريض الورق شبيه به برگ قلومس مىباشد و بيخ و برگ و لبن آن مسهل كيموس مايى و به گمان بعضى فيلوسا نوع يتوعى است كه به يونانى آن را فورياسايس نامند و نيز نوع ديگر مىباشد ساق آن به قدر يك ذرع و زياده بر آن و مربع و پرگره و برگ آن كوچك ريزه و اطراف آن تند و گل آن سروى ريزه بنفش رنگ و تخم آن پهن شبيه به عدس و بيخ آن سفيد مملو از لبن و گاه يافته مىشود در بعضى مواضع نبات اين نوع بسيار بزرگ و بيخ آن نيز بزرگ و چون مقدار يك مثقال آن را بياشامند با ماء العسل اسهال شكم نمايد و همچنين ثمر آن و همچنين لبن آن را چون با آرد كرسنه بسرشند و بايد كه از برگ آن زياده از سه مثقال تناول ننمايند و همچنين از آب آن و بعضى مردم يتوع نباتى كه ساق آن مجوف به قدر يك ذرع به سطبرى اصبعى و اطراف ساق آن منشعب و برگ‌هاى آن بعضى بر ساق آن و بعضى بر شعب آن رسته امّا برگ‌هايى كه بر ساق آن است طولانى شبيه به برگ بادام و از آن عريض‌تر و بسيار نرم‌تر و برگ‌هايى كه و بر شعب آن است كوچكتر شبيه به برگ زراوند و لبلاب و ثمر آن بر اطراف شعب آن مستدير الشكل شبيه به حب كبر و در جوف آن سه تخم متفرق بعضى از بعضى و بزرگتر از حب كرسنه و چون آن را مقشر نمايند مغز آن شيرين باشد و بيخ آن باريك سفيد و بىانتفاع در طب و نبات آن مملو از لبنى باشد مانند يتوع . حكيم فاضل ديسقوريدوس نوشته كه همه اين اصناف را من مشاهده نموده‌ام اقوى و مختار لبن آنها پس تخم آنها پس بيخ آنها پس ورق آنها است و عند الاطلاق مراد لبن لاغيه است و آنچه از اينها به اسمى مخصوص مشهور بودند جابجا مذكور شد و در اينجا ذكر خواص كليه آن بيان مىيابد . طبيعت مطلق آن : را در غايت گرمى و خشكى تا چهارم دانسته‌اند و متوسط آنها را در سيّم و ضعيفه آنها را در دويّم و با قوّت سميت . افعال و خواص آن : مقرح جلد و قتال و چون در بركه افتد ماهيان تمام بر بالاى آب آيند . * العين * اكتحال لبن آن قاطع ظفره . * الفم * قطور آن بر دندان كرم خورده مفتت حصات و مسقط آن و با قطران سرشته اقوى جهت آنكه محافظ دندانهاى صحيح است و همچنين با موم سرشته و چون دندانهاى صحيح را به موم گرفته پس بر دندانهاى متأكل لبن آن را بچكانند تا آنكه آن را مفتت و قلع نمايد بهتر است و چون بيخ آن را در سركه بجوشانند و بدان مضمضه نمايند وجع دندان را تسكين دهد . * اعضاء الغذاء و النفض * آشاميدن آن مسهل بلغم مايى است و قالع بواسير و چون دو قطره و يا سه قطره آن را بر انجير بچكانند و خشك نمايند و تناول كنند اسهال نيكو كافى نمايد و همچنين با سويق و نان خالص و بهتر آن است كه با عسل و يا قيروطى استعمال نمايند تا آنكه باعث تقرح دهان و حلق نگردد و گاه اخذ مىنمايند با قدرى سويق و آب بر آن ريخته مىآشامند اسهال مىنمايد و شاخ‌هاى خشك آن در اين امر بسيار ضعيف است و